گردشگری شیوار کوهستان

سابقه تاریخی و جاذبه های باستان شناسی

منابع ومفاخر (خراسان جنوبی)

گردآورنده:علی ابراهیمی - زمستان 83

-------------------------------------------------------

خراسان جنوبی به مرکزیت بیرجند که بر اساس  رای نما یندگان مجلس شورای اسلامی در تاریخ 29/1/83 از خراسان بزرگ منتزع شد دارای سه شهر ستان (قاین -  نهبندان- سربیشه)  و 16 شهر13بخش و40 دهستان می باشد.

این استان شرقی از شمال با خراسان رضوی, از شرق با سیستان و بلوچیستان و کشور افغانستان, از جنوب با کرمان وسیستان و بلوچیستان ,از غرب با یزد و خراسان رضوی مرز مشترک دارد.

با متوسط 167 میلیمتر دارای آب و هوای بیا بانی  همراه با تا بستا نهای گرم  و زمستان های سرد است و هیچ رود خانه دائمی در این استان وجود ندارد .دره های اطراف رشته کوه باقران و رشته کوه مومن آباد و روستای درمیان جز مناطق ییلاقی و خوش آب وهوای استان می باشد .لازم به تاکید است زیبا ترین روستا ها در شمال وجنوب رشته کوه مومن آباد و در بین دره ها وجود دارند وبه خاطر لطافت آب وهوا و آب شیرین قنوات و چشمه ها را تجمع کثیری را پدید آورده اند. مهمترین محصولات کشاورزی زرشک و زعفران و عناب است.

آثار وا بنیه تاریخی و کهن این سر زمین حاکی ازعظمت و دیرینگی فرهنگ و تمدن اقوام ساکن در این منطقه است و موکد این امر که از لحاظ علم و فرهنگ و معرفت از درخشان ترین نقاط ایران زمین می باشد .

بر اساس کتیبه های هخامنشی و نوشته های برخی از مورخان یونانی (قهستان) خاستگاه  یکی از اقوام ایرانی به نام (ساگارت) بوده و بخشی از چهاردهمین ساتراپ هخا منشی به شماره می آمده ,هرودت مورخ بزرگ قرن پنجم ق.م به این قوم اشاره داشته می نویسد : آنها در ردیف اقوام شرقی هستند و از سکنه ساتراپ چهاردهم هخامنشی به شمار می روند(( در سفرنامه سرپرستی  سایکس  آمده: در 328 ق.م  هزار نفر از مدافعان  شهر قائن  به مقابله با لشکر اسکندر  در آمدند)) دکتر بلوو  گلد اسمید  اعتقاد داردکه:() قلعه  کوه قائن  در عهد هخا منشیان همان کاخ سلاطین قهستان یا آرتاگو انابوده است.)) به خبر نوشته ها و قراین تاریخی  مستند کتیبه حاضر))( کال جنگال) به عنوان یک سند و مدرک بسیار معتبر نشان می دهد که در دوران حکومت اشکانیان قهستان از ایالات شاهنشاهی اشکانی و خوسف ( بخشی از بیرجند) ساتراپ نشین این منطقه بوده است در دوره ساسانیان منطقه قهستان  ایالتی بوده است هر چند گاهی فرمانروای این منطقه را ( هپتا لیان ) به عهده داشته اند ودر بین شهر های هرات و نیشابور همیشه مایه دل گرمی و پشتوانه قدرت جهت  حکومت مرکزی بوده است .

بر سنگ نگاره ها و کتیبه ( لاخ مزار)  واقع در روستای ( کوچ) بیر جند که به خط پهلوی ساسانی است نام های (( آخشنواز پادشاه هپتالی )) و (( قباد ساسانی ))  و همچنین صحنه بزم و عروسی قباد با دختر آخشنواز و چهره چند شخصیت هپتالی که دلیل واضحی بر حضور هپتال ها در خراسان جنوبی است به چشم می خورد .

و اما قائن  بر اساس گفته اصطخری  به دوره ساسانی و در سال 340 ه.ش مر کز قهستان بوده و مذهب آن خطه شیعه بوده است و جیهانی در 375 ه از سه دروازه شهر به نام های (در کون, در کلاوج, درزقان) نام برده است .ناصر خسرو که در سال 440 ه.ق به قائن سفر کرده است آن راشهری بزرگ با خندقی گرداگرد آن و مسجد بزرگی در داخلش معرفی نموده است  مارکوپولو نیز هوای آن جا را  معقول دانسته یاقوت حموی ومقدسی آن جا را بندر خراسان و خزانه کرمان نامیده اند در سال 29 ه.ق حاکم منطقه قهستان در مصاف با اخنف بن قیس شکست خورد و قهستان توسط مسلمانان فتح شد و از ان زمان به بعد (تا سال 259ه.ق) خلفای عباسی بر این منطقه حکمرانی کردند.

منطقه مدتی توسط والیان خلفا اداره می شد وچندی نیز جزو قلمرو طاهریان بود.یعقوب لیث نیز به هنگام فتح نیشابور موفق به فتح قهستان شده حاکمی را بر این منطقه گماشت و تا سال 299ه.ق خاندان صفاری بر آن حکومت  را ندند .پس از آن مدتی به تصرف امرای محلی سیستان در آمد و از زمان حسن  صباع  تا تهاجم هلاکو خان مغول در دست حکام اسماعیلی بود که بعد ازالموت دومین مقر سیا سی اسما عیلیان بشمار می رفت.از مشهورترین قلاع  اسماعیلیان  در این منطقه می توان به  قلعه کل حسن صباح  و قلعه مو من ابا د(بر اساس  مستندا ت تار یخی)قلعه  شاه  دزقلعه کوه , قلعه  کوه گرگ- قلعه مسلمانان و کا فران,قلعه  دختر نو غاب, قلعه  قلاع سرا یان اشاره  کرد.

در  نتیجه حمله مغولان سراسر خراسان جنوبی جز شهر  قائن که بدلیل سیا ست  حا کم ان دچار  مشکل  زیادی نشد  ویرانی فرا وانی  را متحمل گشت. اما  از دوره   صفویه  به بعدجهت رسمیت یا فتن مذهب  شیعه در  ایران از ان  جائی  که قائن پنا هگاه شیعیان بود  بیشترمو رد تو جه دولت   واقع شد و  رواج  اقتصاد و تجارت رو نق داد وستد و  فزونی کا روانهای  تجاری   همگی مو جبات رشد اقتصادی منطقه را فراهم سا خت.

با روی  کار امدن صفویه مر کزیت قهستان از  قائن به بیرجند منتقل  شد و این  شهر و  روستا های  اطرا فش رونق  و ابادانی تازه ای گرفت تا انجا که تو سعه اقتصادی, اجتماعی ,سیاسی و نظامی و فرهنگی ان  در اثار بجای  مانده از ان دوران کا ملا مشهود است برای اولین بار نام بیرجند در کتاب  ارزشمند (معجم البلدان)در قرن هفتم ه.ق  ذکر شده و از ان بعنوان زیباترین  بلدیه  قهستان  یاد شده  است.

یا قوت حموی ,احمد مقدسی ,حمد الله مستوفی ,حافظ ابرو نیزاز بیر جند نام برده اند. اثار باقیمانده  از دوره  صفویه و بعد از ان هر  کدام ازغنای فرهنگی , مذهبی, سیاسی و نظامی، نشانه منحصر به فردی هستند  .

وجه  تسمیه

بیرجند:در برخی از کتب برکند آمد ه و بعضی  چون بیزن را بنیان گذار اولیه آن می دانند از ان به بیزن یاد کر ده که با تکرار زیادو به مرور ایام به  بیرجند تبدیل شده است .در فارسی با ستان کلمه بیرجند مرکب از دو واژه (بیر)بمعنای صاعقه و طوفان و (جند یا کند)بمعنی شهر و دیه است اولین بار معجم البلدانان را بیرجند نامیده است .

سربیشه:بر وزن اندیشه بودو در مورد آن سه نظریه وجود دارد.1:در قسمت جنوبی  ان زمین ابخیزو سر سبزی وجود داشته و چون شهر بر مدخل ورودی این محل سر سبز واقع شده ان را سر بیشه گویند.2:در قدیم جایگاه و مامن سار (پرنده)بوده و در گذر ایام به  سر بیشه مخفف شده است .3:چون این شهر در ارتفاع 1900 متری سطح از سطح دریا  قرار دارد و در نتیجه هوای سرد بر ان حاکم  است سرد بیشه  نامیده شد که به مرور سر بیشه شده است.

نهبندان:نه یا نیه در فارسی به شهر معنی شده است و در گذشته بیشتر تواریخ از این سرزمین به همان (نه)یا (نیه)یاد کرده اند و از ان جائی که در 75 کیلو متری  شرق(نه)زندان مشهور حاکم سیستان با نام (بندان)قرار داشته پس برای معرفی بهتر ان (نه) بهترین انتخاب همان (نه بندان)بوده است.

سرایان: در گویش محلی منزل را(سرا) می نامیده اند و از ان جائی که  بناهای زیادی در ان قرار دارد به(سرایان)یعنی منزلها یا سرا ها مشهور گشته است.

اثار تاریخی فرهنگی بجای مانده از ادوار گذشته در گوشه و کنار قهستان توجه هر تازه واردی را نا خود اگاه به خود جلب می کند.

کشفیات اخیر باستان شناسان حاکی بر این است که نواحی مزبور محل سکونت و معبر انسانهای پیش از تاریخ بوده رد پای قوم سا گارتی نیز در ان به یادگار مانده است سنگ نگاره (لاخ مزار)در روستای کوچ با به همراه داشتن نقوش انسانی و حیوانی علائم و نمادها و خطوط تصویری و کتیبه زیبای خود با نوشته های پهلوی  ,عربی و فارسی مهر تائید محکمی است. سنگ نگاره (کال جنگال)در ارتفاعات (رچ)بخش خوسف به لحاظ زیبا یی نقوش اهمیت زیا دی دارد و بر دل ان نبرد مردی پارتی با یک شیر نقش  بسته است.

اثار و ابنیه   تا ریخی حاضر نشان از عظمت و دیرنگی فرهنگ و تمدن اقوام ساکن در منطقه را دارد . وجود علمای فاضل و عرفای کامل نشانگر در خشش ستاره منطقه در اسمان علم و فرهنگ ایران زمین است . تاریخ بیرجند  با اساطیر ایران عجین شده و هر جا سخن از قهستان و بیرجند امده تداعی کننده نام سام بن نریمان که او را بنیان گذاراولیه این خطه می دانند می باشد.

نامهای باستانی فراوانی در این منطقه یافت می شوند که بر گرفته از تاریخ دیرین ایران زمین است نامهائی چون:گیو , گل, چهکند,نو فرست, چاج ,اسفزار , نوکند, فورگ,.....وحتی بیرجند ,قائن ,نهبندان و خوسف

جزونامهای باستانی و قدیمی می باشد.

 اثار تاریخی خراسان جنوبی:

ارامگاه:ارامگاه  خواجه خضر (قاجار)- سلطان ابراهیم رضا(ع) ( تیموری تا قاجار) -  حسام الدوله (قاجار) ابن حسام خوسفی (قاجار)-  آ یت الله هادوی(اواخرقاجار اوایل پهلوی) مقبره توران شاه – مزار دره شیخان – مزار بی بی زینب خاتون (مزار کاهین) – مزار سید علی- زید النار , بوذرجمهر- ابوالمفاخر- مرتضی علی

آب انبار: آب انبار چهار درخت (قاجار) حاج ملک(قاجار) کربلای خدیجه(قاجار) حاج رفیع (قاجار) خور(صفوی) آهنگران (صفوی) حاج حسن(تیموریان) محسن زاده

بناهاو تاسیسات دولتی: ارگ کلاه فرنگی ( اواخر زندیه اوایل قاجار) ارگ حاجی آباد(قاجار) ارگ سپهری(قاجار) ارگ بهارستان(افشاریه, قاجار)ارگ عباس خان شیبانی(قاجار)

بافت تاریخی :بافت تاریخی بیرجند , بافت سنتی روستای ما خونیک, بافت تاریخی شهر خوسف , بافت تاریخی روستای خور , بافت تاریخی روستای استند

باغ های تاریخی : باغ و عمارت امیراباد)  باغ امارت اکبریه ( اواخر زندیه قاجار ) باغ و عمارت شوکت آباد (قاجار)  باغ وعمارت بهلگرد (قاجار)  باغ و عمارت رحیم آباد (قاجار)  باغ و عمارت مود (صفویه) باغ معصومیه , باغ امیرآباد بالا (شیبانی)

تپه های باستانی:تپه تخچراباد, تپه پل عباس اباد , تپه ته کندوک, تپه مود

حسینیه ها:شوکتیه, اراسته, محبان الزهرا, حاجیه امنه,نواب, گود

حمام ها: شوکتیه,چهار درخت

خانه ها:پردلی  اراسته, غلامرضا حسین جعفر, فرهنگ , لاله,  مادر علم  , عباس بهمدی ,جوان , اشرفی , کربلائی افضل بیک رفیعی ,خدابخش خلیلی ,  حسن قلی خلیلی, محمد قلی بیک خلیلی,  فاطمی,  رائی فر, سر پرچی ,علوی , کربلائی محمد علی بیک خلیلی, نخعی, سرهنگی، غلامرضا بیک نخعی – اژدری -  هادوی- صفاریان-  نورانی- ادهمی – مالکی-  طالبی – لیلی حسین جعفر- اعتمادی نیا-  مهرور- کوزه گران- فروتنی- تاج ور- خسروی(قاجار)- استاد غلامرضا سعیدی(پهلوی) – شریف (پهلوی) میرزا احمد خان خلیلی نوغاب- قارنی- میر – گلاوی (اسلامی)

سدها : بند دره ( نیمه دوم قرن13) – بند عمر شاه( قاجار) – بند النگیا چارده( قاجار) بند چهکند- بند گیوک

سنگ نگارها:سنگ نگاره کال جنگال( اسلامی تاریخی پیش از اسلام) – سنگ نگاره دره مسک(قرن6ق) –سنگ نگاره لاخ مزار- سنگ نگاره تنگ استاد , سنگ نگاره بوشادی, آسو , لاخ دل , لاخ چمن زار, بیژائم, دره فورگ, گازار, سنگ واره رامیگان

غارها: غارهای چنشت و چهل چاه, چهل دختر, مراد, تبوکه

قعله ها: قعله فورگ(اسماعیلیه), قعله چهکندوک( قاجار), قعله خور(صفویه) قعله قدیمی خوسف(افشاریه) قعله دختر گاویج(ساسانی) قعله رستم , قعله بیرجند , قعله حوض غلام کش, قعله کل حسن صباح , قعله مسلمانان و کا فران, قعله کهنه سربیشه کهنه کهنج, کهنه مرز, برکوه, کوه گرگ, کهنه گزدز, درح, کاندر, کهنه کلندر, بندان, اکرم آباد, دختر شوسف, نهبندان, شاه دژ, طبس مسینا, دختر نوغاب, آفریز , هاجر آباد, سده,

کاروانسراها: رباط آصف(قاجار) چاه حوض(قاچار) کوهک رود بالا (صفویه) سربیشه, کاروانسرای حاج ملک , رباط چاهک

مدارس:مدرسه علمیه معصومیه(قاجار) –ابن حسام خوسفی(قاجار) شوکتیه(قاجار) , مدرسه علمیه آیت الله آیتی (قاجار)

مساجد: هندوالان (قرن 5و6 هجری)  جامع پایین شهر(قاجار) جامع درخش(صفویه) چهار درخت( اوایل صفویه) علی آباد( قاجار) عسکری(اسلامی صفوی) آیت الله آیتی(قاجار) محله باب الحوائج(قاجار) محله پایین امام حسن عسگری(قاجار) حسینیه بالا ده (قاجار)  چهارده معصوم (قاجار) گنجی( اواخر قاجار اوایل پهلوی) چهکندوک(قاجار) مود(افشاریه) پخت(زندیه) , همچ( صفویه) مسجد ذوالنورین طبس مسینا(قاجار) اسفهرود(تیموری) مسجد افین, مسجد جامع قائن, مسجد خضری, عاشورا, مصلی, جامع خوسف, جامع گل, ازبک بجد, میغان, طارق, عاشورا خانه

محوطه ها: قبرستان بجد- آلو- نوفرست- محوطه باستانی راوکان

یخچال ها: یخچال شوکت آباد(قاجار) بهگرد(قاجار)

منابع تاریخی: بهارستان(محمد حسین آیتی)- جغرافیای شهرستان بیرجند( محمد احمدیان) بیرجند نگین کویر(محمد رضا بهنیا) مردم شناسی مراسم عزاداری ماه محرم در بیرجند (سید احمد برآبادی)- مردم نگاری شهرستان بیرجند (سید احمد برآبادی- ابوالفضل مکرمی فر) سخن پیر قدیم یا  ضرب المثلهای بیرجندی (غلام علی سرمد) روزی روزگاری بود" قصه های محلی بیرجند" (غلام علی سرمد) بیرجند نامه(جمال رضایی) واژهنامه گویش بیرجندی( جمال رضایی) پژوهش فرزانگان بیرجند از سده هفتم هجری تا عصر حاضر (زهرا علیزاده بیرجندی) پژوهش هنرهای سنتی بیرجند(زهرا کاظمی) گزارش بررسی سنگ نگاره های لاخ مزار بیرجند(رجبعلی لباف خانیکی)طرح مرمت حمام شوکتیه(طاهره مال اندوز) جاذبه های طبیعی بیرجند(محمد علی ملک آبادی)مجموعه گزارش های ثبت آثار و بنا ها ی تاریخی بیرجند(علیرضا نصرآبادی- محمد رضا سروش- فرامرز صابری مقدم – علی حسن آبادی)فرهنگ موسقی ایران(بهروز وجدانی) سفر نامه میرزا خانلر خان  اعتصام الملک (منوچهر محمودی) تاریخ خاطرات (عبد الرحمن افغان)

موزه های خراسان جنوبی: موزه باستان شناسی ( در سال 1371ه.ش راه اندازی شد ودر خراسان بزرگ دومین موزه باستان شناسی است ) موزه مردم شناسی – موزه شهدا- موزه مشاهیر و مفاخر ملی- موزه علوم طبیعی – موزه وقف

چشمه های آب گرم : گرماب( آب جوش ) درفدشک بخش خوسف – گرماب روستای نصرالدین بخشی درمیان -  کل ترش در روستای محمد بیک – کل ترش در جاده نهبندان – آب معدنی در روستای تناک دهستان مود- آب معدنی سیاه دره در کلاته سلیمان – آب روستای خوسف- کل آب ترش شهرستانک خوسف

مفاخر خراسان جنوبی:

1-   مولانا شمس الدین زاهد خوسفی از مبلغین دین اسلام (قرن7 ه. ق)

2-   حکیم سعد الدین نزاری قهستان از شاعران غزل سرای قرن (8-7 ه.ق) وی علاقه زیادی به فلسفه و آشنایی با فرقه های مختلف داشت وآثار نزاری از منابع مهم دوره الموت به شمار می رود و حاوی اطلاعات غنی درباره تعالیم اسماعیلیان و واقعیت  سیاسی آنها بعد از نابودی است

3-    ابن حسام خوسفی شاعر قرن 9(ه.ق) به شیعه گیری و منقبت گویی شهرت داشتند ودر صرف و نحو , معانی, نجوم, تفسیر, حدیث, تاریخ, علم رجال تبحر داشت خاورنامه از آثار اوست

4-   بلال شاخنی از دانشمندان سده 9 ه.ق  تبحر در فلسفه و مناطق و ذوق شاعری است واز مورخان وعرفای عصر گورکانی می باشد (معروف به درویش علی شاه)

5-   عبد العلی بیرجندی از بزرگان علم ریاضی و نجوم  , هئیت , فقه در قرن10ه .ق  که در زمان خود موفق به کشف ستاره ای شد و در هشتادو شش سالگی تقویمی تنظیم کرد

6-   محمد باقر آیتی از فقهای شیعه که فراگیری فقه , اصول حکومت پرداخته ودر بیست و دو سالگی به درجه اجتهاد رسید  و شاگرد شیخ جعفر شوشتری و شیخ محمد استر آبادی بود

7-   محمد حسین آیتی علاوه بر تسلط در فقه شیعه در فن سخنوری شعر و نثر تبحر داشت

8-   شیخ هادی هادوی فقیه روشنفکری که جزو چهار نفر فقیه  انتخابی  مراجع  تقلید نجف بود تا بر قانون اساسی مشروطیت نظارت داشته باشد و در جامعه بیرجند را به لحاظ رشد اجتماعی متحول ساخت و رسوم غلط و خرافات را مورد انتقاد  قراداد ودر تاسیس دومین مدرسه به سبک نوین ایرانی (شوکتیه) در بیرجند نقش بسزایی داشت

9-    سید محمد مشکوه در فلسفه وعرفان تخصص داشت و شهرت علمی وی در کتاب شناسی است وی 1080 جلد کتاب نفیس خود را به دانشگاه تهران اهدا کرد

10-  محمد حسن گنجی , استاد ممتاز دانشگاه تهران , بنیانگذار جغرافیای آکادمیک , پدر جغرافیای نوین ایران  استاد ممتاز و بر گزیده هواشناسی سال 2002 م

11-  غلام رضا سعیدی با علوم ریاضی , طبیعی , نجوم و زبان های عربی , فرانسه, انگلیسی آشنا یی داشت بارها به هند و پاکستان سفر کرد و آشنایی با اندیشه های  اقبال لا هوری  تحولی عظیم ایجاد کرد وی در زمینه تاریخ کتب زیادی به طبع رسانده است

12-  اخمد احمدی بیرجندی با علوم دینی , فلسفه و ادبیات , زبان فرانسه و عربی آشنایی داشت . مدرس دانشسرای بیرجند و دانشگاه  مشهد بود وی به مدت 8 سال سر پرست کتابخانه گو هر شاد مشهد بود

13-  جمال رضایی از اساتید  بلند پایه و پژوهش گران به نام کشور که تالیفات  زیادی در زمینه فرهنگ و گویش بیرجندی دارد.

14-  کاظم معتمد نژاد دارای دکتری در سه رشته  حقوق , علوم سیاسی, روزنامکه نگاری است وی از بنیان گذاران آموزش روزنامه نگاری در ایران و پدر علوم ارتباطات ایران زمین می باشد.

15-  محمد اسماعیل رضوانی از اساتید بنام در زمینه تاریخ معاصر و مطبوعات مشروطه می باشد.